
Avrupa güvenlik ortamına ilişkin senaryoların giderek daha fazla çeşitlendiği bir dönemde, Karadeniz’deki gelişmeler hem bölgesel hem de kıta ölçeğinde sonuçlar doğurmaktadır. Rusya-Ukrayna savaşının deniz alanına yansımaları, ticari gemilere yönelik saldırılar, hibrit tehditler ve denizaltı altyapısına yönelik riskler, sahildar devletler arasındaki iş birliğini gündeme getirmektedir. Bu bağlamda Türkiye, Bulgaristan ve Romanya savunma bakanlarının Ekim 2026’da Sofya’da yayımladığı ortak bildiri, ticari gemilere ve seyrüsefer serbestisine yönelik eylemleri kınamış, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile uluslararası insancıl hukukun uyulması gerektiğini hatırlatmış ve üçlü koordinasyonun güçlendirilmesini vurgulamıştır. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in Kasım 2026’daki Romanya ve Bulgaristan ziyaretlerinde ise Karadeniz Deniz Güvenliği Merkezi’nin (İng. Black Sea Maritime Security Hub) hızlandırılması için 50 milyon avroluk kaynak tahsisi, arama-kurtarma için ek fonlar ve Türkiye-Romanya-Bulgaristan deniz iş birliğinin memnuniyetle karşılanması dikkat çekmiştir[1].
Bu gelişmeler, Von der Leyen’in çok yakın geçmişteki söylemleriyle belirgin bir tutarsızlık içermektedir. Nisan 2026’da Hamburg’da Die Zeit gazetesinin 80. yıl etkinliğinde yaptığı konuşmada, Avrupa kıtasının “Rus, Türk veya Çin etkisine girmeyecek şekilde tamamlanması[2]” gerektiğini belirtmiş, Türkiye’yi “Batı Balkanlar”[3] bağlamında Rusya ve Çin ile aynı çerçeveye yerleştirmiştir. Avrupa Komisyonu sözcüleri daha sonra ifadenin “jeopolitik ağırlığın tanınması” anlamına geldiğini ve Türkiye’nin aday ülke olarak komşulukta AB değerlerine uygun hareket etmesinin beklendiğini açıklasa da, NATO müttefiki ve AB aday ülkesi Türkiye’nin “dış müdahaleci” kategorisine sokulması, Türkiye’nin Balkanlar’daki konumunu tarihsel, coğrafi, demografik ve sosyal gerçekliklerle bağdaşmaz biçimde azımsamaktadır.
Türkiye, Balkanların ayrılmaz bir parçasıdır. İstanbul ve Çanakkale Boğazları ise hem Karadeniz hem de Akdeniz-Balkan bağlantısının stratejik kapısıdır. Tarihsel olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun yüzyıllar süren varlığı, bölgeyi idari, ekonomik ve kültürel olarak şekillendirmiştir. Demografik olarak milyonlarca Türk vatandaşı Balkan kökenlidir; Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Kosova, Yunanistan ve diğer ülkelerde resmi olarak tanınan Türk ve Müslüman azınlıklar bulunmaktadır. Sosyal ve kültürel bağlar, göçler, ortak miras ve akrabalık ilişkileriyle süreklilik arz eder. Bu nedenle Türkiye’yi Balkan “dışı” bir aktör olarak tanımlamak hem tarihi hem de güncel gerçeklikleri göz ardı etmektir. Von der Leyen’in yaklaşımı, işine geldiğinde Türkiye’yi dışlayan, güvenlik ihtiyacı doğduğunda ise aynı ülkeyi sahildar iş birliğine çağıran seçici bir tutumu yansıtmaktadır.
Karadeniz’in hukuki ve stratejik karakteri, 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile belirlenmiştir. Sözleşme, Türk Boğazları’nın rejimini ve Karadeniz’in güvenliğini düzenleyen temel uluslararası hukuki çerçevedir. Türkiye, Sözleşme’nin uygulayıcısı olarak barış ve savaş dönemlerinde hükümlerini titizlikle uygulamıştır. 2022’de Ukrayna savaşının başlamasının ardından 19. madde uyarınca savaşan tarafların savaş gemilerinin geçişinin kısıtlanması, çatışmanın Karadeniz’e yayılmasını sınırlandırmış ve daha geniş Avrupa istikrarına katkıda bulunmuştur. Karadeniz güvenliği, öncelikle sahildar devletlerin sorumluluğundadır. Bu “bölgesel sahiplik” ilkesi, NATO’ya karşı değildir; on yıllardır bölgedeki dengeyi koruyan yerleşik hukuki rejimi yansıtır. Montrö’nün ruhuna aykırı biçimde kıyıdaş olmayan donanma kuvvetlerinin sürekli varlığını öngören veya Sözleşme’nin özüne uymayan yaklaşımlar, istikrarı zayıflatabilir. Dışarıdan müdahaleler, ters tepki doğurma potansiyeli taşır; güvenlik, sahildar devletlerin Montrö çerçevesinde kurduğu iş birliğiyle sağlanmalıdır.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın son dönem açıklamaları, Türkiye’nin bu konudaki duruşunu net biçimde ortaya koymaktadır. Fidan, savaşın Karadeniz’e yayılmasının kabul edilemez olduğunu, sivil gemilere yönelik saldırıların can, mal, seyrüsefer ve çevre güvenliğini tehdit ettiğini vurgulamış; tahıl sevkiyatlarının yeniden tesis edilmesi ve güvenli seyir için Rusya, Ukrayna, Bulgaristan ve Romanya ile aktif görüşmeler yürüttüğünü belirtmiştir[4]. Türkiye’nin merkezi rolünün takdir edildiğini, bu role uygun sorumluluk alarak çözümler önermesi ve öncülük etmesi gerektiğini kaydetmiştir. Karadeniz’in bir savaş alanına veya baskı aracına dönüşmemesi, dar geçitlerin küresel gıda ve enerji akışlarını kesintiye uğratmaması gerektiğini vurgulayan Fidan’ın yaklaşımı, diplomatik çözümleri ve sahildarlar arası koordinasyonu öncelemektedir.
Türkiye’nin NATO içindeki konumu, İttifak’ın ikinci büyük silahlı kuvvetlerine sahip olması ve Boğazlar üzerindeki kontrolü ve savunma sanayi kapasitesi, caydırıcılığa önemli katkı sağlar; ancak bu katkı Montrö çerçevesinin korunması koşuluyla anlam kazanır. Mevcut Türkiye-Romanya-Bulgaristan mayın karşı tedbirleri görev grubu gibi girişimler, kıyıdaş devletlerin liderliğinde, hukuki rejimi değiştirmeden deniz güvenliği, durumsal farkındalık ve kritik altyapı korumasını güçlendirmektedir. Stratejik bağlantısallık, enerji güvenliği ve hibrit tehditlere karşı dayanıklılık alanlarındaki iş birlikleri, mevcut NATO ve ikili mekanizmaları tamamlayıcı nitelikte ve bölgesel sahiplik ilkesine uygun biçimde yürütülmelidir. Avrupa ortaklarının Türkiye’nin Karadeniz ve bölgesel güvenlikteki merkezi rolünü somut katkılarla tanıması, karşılıklı güveni pekiştirecektir.
Sonuç olarak, Karadeniz güvenliği dışarıdan dayatılan formüllerle değil, Montrö’nün çizdiği hukuki çerçeve içinde sahildar devletlerin sorumluluk almasıyla tesis edilebilecektir. Von der Leyen’in yakın geçmişteki Balkanlar konusundaki söylemleri ile güncel Karadeniz çağrıları arasındaki tutarsızlık, seçici ve işine geldiğinde Türkiye’yi dışlayan yaklaşımların sürdürülebilir olmadığını göstermektedir. Türkiye, hem Balkanların ayrılmaz unsuru hem de Karadeniz’in hukuki koruyucusu olarak, istikrarı kendi çıkarlarını ve bölgesel dengeyi gözeterek desteklemeye devam edecektir. İş birliği arayışları, bu gerçeklikleri göz ardı etmediği sürece anlamlı sonuç üretilebilecektir.
[3] AVİM, “Batı Balkanlar” terimini ayrılıkçı siyasi bir terminoloji olarak değerlendirmekte ve bölgeye ilişkin coğrafi ve tarihsel “Balkanlar” tanımlamasının kullanılmasında ısrar etmektedir.
© 2009-2025 Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM) Tüm Hakları Saklıdır